ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ

ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ

ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਜੋ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ 19 ਜਨਵਰੀ 1922  ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਮਨਸੂਬੇ ਅਧੀਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 31 ਜਨਵਰੀ 1921 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1922 ਈ. ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਿਆ।

ਅਗਸਤ 1922  ਈ. ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਕੇ ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੀ ਕੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 8 ਅਗਸਤ 1922  ਈ.ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ-ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਤੱਕ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਭੇਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਜਥੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। 24 ਅਗਸਤ 1922  ਈ. ਤੱਕ 210 ਸਿੱਖ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

25 ਅਗਸਤ 1922  ਈ. ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘਸੀਟਿਆ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਬੈਰਿਸਟਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਣਾ, ਸਰਦਾਰ ਰਵੇਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੀ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।

27 ਅਗਸਤ 1922  ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਪਹੁੰਚੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜਥੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਕੁੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

31 ਅਗਸਤ 1922 ਈ. ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਭੇਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 5 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ (ਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਹ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਥੇ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ—

“ਭਾਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਔਖੇ ਹੋਣ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ, ਅਸੀਂ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਾਂਗੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ, ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਰਹਾਂਗੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਕਤ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਡਿਗਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ।”

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—

“ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੇਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੀਂ।”

ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਛੀਨਿਆਂ ਦੇ ਪੁਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਧਾਰਾ 144 ਲਾਗੂ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਣ ਕਰਕੇ ਚੱਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ, ਇਨਾਮੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਮੀਤ ਜਥੇਦਾਰ ਨਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਜਥੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸਤਿਨਾਮ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁਕਦੇ ਨਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੁੰਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪਾਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੋਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਪਰ ਭਾਈ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਹਿਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਥੇ ਦੀ ਮਾਰਕੁੱਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੁੱਟਣ ਲਈ ਉਕਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨਿਰਦਈਤਾ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਛੇ-ਸੱਤ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਡਾਂਗਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਰ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹਿੱਲਣ-ਜੁੱਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਟਾਂ ਸਨ। ਮੱਥੇ, ਗਰਦਨ, ਠੋਡੀ, ਮੋਢਿਆਂ, ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਤੱਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈਆਂ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੱਝੇ, ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਡਾਕਟਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਮਾਨਵੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਮੂੰਹ-ਬੋਲਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀ ਦੀ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਦੋ ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਡੂੰਘਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇੰਚ ਲੰਬਾ, ਚੌਥਾਈ ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾਈ ਇੰਚ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਹੂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਠੋਡੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਇੰਚ ਲੰਬਾ, ਇੱਕ ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਇੰਚ ਡੂੰਘਾ ਫੱਟ ਸੀ।

ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਢਾਈ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਸਖ਼ਤ ਸੱਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਦੋ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਡੇਢ ਇੰਚ ਚੌੜੀ ਸੋਜ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਦੋਵੇਂ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਦੋ ਇੰਚ ਚੌੜੇ ਕਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਠੀ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੀਚੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਉਂਗਲਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਡਾਕਟਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਰੇ ਇਲਾਜ ਰਹੇ। ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਿਸਦਾ, ਫਿਰ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ। ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1924 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਹਸਪਤਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਸਹੇ ਅਤਿ ਅਮਾਨਵੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਅਡੋਲਤਾ, ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਇਸ ਅਨੁਛੇਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਿਤਕ, ਖੋਜਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਟੀਮ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ-ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਿਪਲਿਆ ਮਹਤੋ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬੀਬੀ ਰਾਜਵੰਤ ਕੌਰ ਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵੀਡੀਓ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਸੰਲਗਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਅਮੁੱਲ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।