ਪ੍ਰਸੰਗ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 15 : ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸ
(ਸਫ਼ਰ-ਏ-ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ — ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਯਾਤਰਾ)
ਸੰਗਤ ਜੀ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੇ ਵਿਹੰਗਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਾਂਗੇ, ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਤਰਾਮ ਸ਼ਿੰਗਲਾ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਭਾਖੜਾ ਨਹਿਰ ਵਹਿੰਦੀ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਹਿਰ ਭਾਖੜਾ ਬਾਂਧ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਨਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਰੋਪੜ ਰਾਹੀਂ, ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ, ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਹਿਰ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਾਣਾ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਵੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਧੰਧੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਦਿੱਖ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਲੋਹਾਰ, ਕਿਤੇ ਪੰਕਚਰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਡਿਓੜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਸ ਡਿਓੜੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਗੁਰਬਾਣੀ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਕੋਮਲ ਧੁਨ ਮਨ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਇਸ ਨਗਰ ਸਮਾਣਾ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਭਗਤ, ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਚੌਮਾਸਾ ਕੱਟ ਰਹੇ ਸਨ. ਰੱਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੌਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆਈ ਸੀ.
ਜਦੋਂ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਕਟੜਪੰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਗੁਰੂ-ਭਗਤ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੰਤ-ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ‘ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖੂਈ ਮੁੜ ਖੁਦਵਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਖੂਈ ਤੋਂ ਜਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਲ ਦਾ ਸਤਹ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖੁਦਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਜਲ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਆਨੰਦ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਧਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਗਏ। ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਸਥਿਤ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਪਰਤੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਰਵਾਨਾ ਵਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਿਪਾਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜਾ ਦੌੜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—
ਹੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲੋ। ਮੈਂ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖੂਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ 96 ਕਰੋੜੀ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਹੇਠ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਨੇ ਥੜੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਥੜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਥੜੇ ਉੱਤੇ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਸਰਾਮਾਨ ਹੋਏ ਸਨ. ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖੂਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਕੋਮਲ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਧੁਨ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹੀ ਖੂਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੁਦਵਾਇਆ ਸੀ। ਉੱਪਰੋਂ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਖੂਈ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਇਸ ਖੂਈ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛਕੀਆ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸਥਾਨ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਧੀਮੀ, ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਧੁਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵੱਡੀ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਗੁਰਮਤਿ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਇੱਕ ਪਾਵਨ ਸੰਗੀਤ, ਜੋ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਟੀਮ ਨੇ ਉਸ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਿਯਾਰ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਆਓ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਜਾਣੀਏ—
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: “ਜਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਾਦਾਤ-ਏ-ਕਰਾਮ ਦਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਦੀਮੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਚਿਰਾਗ਼ ਤੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਔਲਾਦਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਫ਼ਨ ਹਨ। ਸੰਨ 967 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦਾ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੈਯਦਜ਼ਾਦਾ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੈਯਦਜ਼ਾਦਾ ਦੀ ਕਬਰ ਜ਼ਰਜਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸੰਰਕਸ਼ਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ-ਏ-ਮੁਬਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਿਦੈਨ ਦੀ ਕਬਰ-ਏ-ਮੁਬਾਰਕ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੈਯਦਜ਼ਾਦਾ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਲਾਮਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ: “ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?”
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: “ਜੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੀਵਾਰ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਪੱਥਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਰੋਜ਼ਾ-ਏ-ਇਮਾਮ, ਮਸਦ ਅਲੀ ਬਿਨ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ, ਨਿਸਾ-ਏ-ਹਜ਼ਰ, ਰਮਜ਼ਾਨ-ਏ-ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਨ 967 ਹਿਜਰੀ (1559–1560 ਈ.) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਪਾਠ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ—”
ਉਰਦੂ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਪਾਠ):
سنہ ۹۶۷ ہجری میں یہ مقام تعمیر ہوا
یہاں اہلِ ایمان نے عبادت کی
اور اس جگہ کو متبرک سمجھا گیا۔
ਪੰਜਾਬੀ (ਸ਼ਬਦਸ਼ਃ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਅਰਥ):
ਸੰਨ 967 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇੱਥੇ ਇਮਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਬਾਦਤ ਕੀਤੀ।
ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: ਜਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੜੇ ਹੋ, ਇਸਨੂੰ ਇਮਾਮਗੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਮਾਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪੀਰ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਸਥਾਨ ਪੰਜ ਪੀਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ ਸਮਾਣਾ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਬਰ ਵੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁਰੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਸੀ।
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: ਨਹੀਂ… ਨਹੀਂ… ਨਹੀਂ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਇਸੇ ਮੋਹੱਬਤ, ਇਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਇਸੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਪੰਜ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦੇ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਉਹੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਉਹੀ ਆਪਣਾਪਣ ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੋਹੱਬਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਜੋ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਫ਼ਸਾਦ ਕਰਵਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹੀ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮਜ਼ਹਬ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ…
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ: ਮੋਹੱਬਤਾਂ… ਅੱਲਾਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਮਤ ਰੱਖੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੁਸ਼ ਰੱਖੇ, ਆਬਾਦ ਰੱਖੇ. ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਬਾਕੀ ਨਾ ਹੋਵੇ. ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਕਈ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹਿਤਰੀਨ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਹੀ. ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾ ਲਵੇ। ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿਛੜੀਏ ਤਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੋਹੱਬਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੀਏ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਈਏ। ਅਸੀਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰੀਏ।
ਵਾਕਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਮਾਮਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਰੌਜ਼ਾ-ਏ-ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ, ਸਲਾਮੀ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਈ ਤਸ਼ਰੀਫ਼ ਲਿਆਂਦੇ, ਖ਼ੁਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਮਤ ਰੱਖੇ, ਖੁਸ਼ ਰੱਖੇ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਾਂ.
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਬਿਲਕੁਲ… ਬਿਲਕੁਲ।
ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਜੀ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ-ਏ-ਸ਼ਹਾਦਤ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਉਸੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏ ਸਣ.
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਧੀਮੇ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਲਯ ਮਾਨੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਸੰਗਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇਖ ਅਤੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਚੌਕ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਚੌਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੌਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਵਗਤ ਕਰਵਾਵਾਂਗੇ. ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਦਾ ਇਸ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾਂਗੇ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਗਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵੰਗਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ? ਆਓ, ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਜਾਣੀਏ…
ਬਾਬਾ ਜੀ: ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਧਾਰੇ ਸਣ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੁੱਲ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਫੁੱਲ ਸੀ), ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਇੱਥੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹੇ ਗਏ ਸਣ. ਇਸ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਭਾਖੜਾ ਨਹਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ ਜੀ, ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਗਤ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ—
ਪਿੰਡੁ ਪਤਲਿ ਕਿਰਿਆ ਦੀਵਾ ਫੁਲ ਹਰਿ ਸਰਿ ਪਾਵਏ॥ (ਅੰਗ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 923)
ਅਰਥਾਤ, ਮੇਰੀ ਅਸਥੀਆਂ ਹਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣਾ। ਪਿੰਡ-ਪਾਤਲ, ਕਿਰਿਆ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੀਵਾ-ਬਾਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਗਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੈਸਾਖੀ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਕਈ ਪੁਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨ-ਸਧਾਰਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ: ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣਾਧੀਨ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ ਜੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ…
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸਥਾਨ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਧੀਮੀ, ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਧੁਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸੰਗਤ ਜੀ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੇਵਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੈਫੁੱਦੀਨ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੱਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਾਲਵਾ ਰਟਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮੁੜ ਆਏ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਕੋਲ ਪਧਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਵਲੋੰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣਾ ਉਸ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਹੇ ਸੱਚੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਚੱਲੋ।
ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤਾ—
ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ‘ਤੇ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤਾ—
ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੀਸ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਤਦ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ—
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ? ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਕ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨੇਕ ਬੰਦੇ ਨੇ ਹੀ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਓ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤਾ—
ਜੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੰਡ ਮਿਲੇਗਾ।
ਇਸ ‘ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਮੋਹੱਬਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਮੇਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।
ਇਹੀ ਸੀ ਉਹ ਮੋਹੱਬਤ, ਇਹੀ ਸੀ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ. ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਕਦੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਹੱਬਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਯਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋੰ ਇੱਥੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਛੋਟਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਗਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਰੰਜਨ ਖੇੜਾ ਸੀ. ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਇਰਾਨੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਣਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਬੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੇਗਮ ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਗਰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪੱਟੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 22 ਨਵਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਕੀਆਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਨਵਾਬਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘੰਮਭੀਰ ਸਨ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਭੈਣ-ਧੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਨਿਕਾਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੈਯਦ ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਨਾਮਕ ਜੱਲਾਦ ਵੀ ਇਸੇ ਨਗਰ ਦਾ ਵਾਸੀ ਸੀ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੱਲਾਦ- ਸ਼ਾਸਲ ਬੇਗ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਵੀ ਇਸੇ ਨਗਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਗਹਿਰਾ ਕਲੰਕ ਧਾਰਣ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਹੋਈ ਕਿ ਇਹੀ ਉਹ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਜੱਲਾਦਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖਿਲੀ ਉਡਾਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਨਵੰਬਰ 1709 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੂਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 22 ਨਵਾਬ ਪਾਲਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ, ਸਭ ਧਵਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖ ਉਠਾ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕੰਡੇ ਬਿਛਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਜਰੂਰ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ. ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਪਰ ਸੰਗਤ ਜੀ, ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖੁਈਂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਛੋਟਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੀ ਨਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।
ਸਥਾਨਕ ਸੇਵਾਦਾਰ: ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਖੂਈ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਲਟੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਖੂਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਲਗਭਗ 1970-72 ਈਸਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੁੱਲ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸਨ 1998 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੱਥੇਦਾਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਨਕ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਦਾਸ (ਡਾ. ਖੋਜੀ) ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਸੰਗਤ ਜੀ, ਇਹੀ ਸੀ ਸਮਾਣਾ ਨਗਰ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸ। ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਧੰਨ੍ਯ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਚਲੇ ਸਨ।
ਆਓ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ ਕਰਹਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲ। ਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਹਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ? ਉਸ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ ਜੀ…
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਧੀਮੇ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਵਰਾਂ ਦੀ ਲਯ ਮਾਨੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਰਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ…
ਸੰਗਤ ਜੀ ਤੋਂ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ, ਮਾਰਗ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਖ਼ਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਰਵਰ-ਕਥਾਨਕ, ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ 97819 13113 ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਅਮੋਲਕ ਸਹਿਯੋਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਨ-ਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ।
ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਵੀਰ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ- ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਖੋਜੀ’