ਪ੍ਰਸੰਗ 8 : ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ – ਇਹਨਾਂ ਖੂਹਾ ਦਾ ਜਲ
(ਸਫ਼ਰ-ਏ-ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ – ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਯਾਤਰਾ)
ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੜ ਆਰੰਭ-
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹੌਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਾਨ ਪਿੱਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਬਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।)
ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ- “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ!”। ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਮੁੜ ਰਿਵਾਇਤੀ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਕੇਵਲ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੁਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਭੱਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ ਤੱਕ
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਗਡ੍ਡੀ ਖੰਡਾ ਚੌਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਰੋਪੜ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੱਟਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ, ਪੁਲ ਉਤਰਦੇ ਹੀ, ਜਿਸ ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ- ਉਹ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ। ਇਹਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੰਗਲ ਦੀ ਝਲਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਦਾਵਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜੀਊਂਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਸਦਾਵਰਤ—ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਿਸਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਠਹਿਰੇ ਸਨ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਟਿੱਪ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਗਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਆਢਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਮਣੀਅਤਾ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਝਲਕ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ; ਸਭ੍ਯਤਾ ਨੇ ਅਜੇਹੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਅੱਜ ਭਵਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸੁਰ ਅਜੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜਿਵੇਂ ਗੂੰਜਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ
ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧੰਨ–ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਿਹਰਾਜ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੋਭਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਧਰੋਹਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ-ਮਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ( ਸੀੜ੍ਹੀਦਾਰ ਕੂਆਂ, Bullock-Driven Water Wheel)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਹ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਜਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਜੀਵਿਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖੂਹ ਦਾ ਜਲ ਉੱਪਰੀ ਤਲ ਤੱਕ ਭਰਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੰਭਾਲੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦਾ ਸਮਾਂ
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈਂਡਪੰਪ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੀਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮੌਨ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਕਦੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ; ਪਾਣੀ ਉੱਪਰਲੇ ਤਲ ‘ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇਹੇ ਨਲਕੇ (ਹੈਂਡਪੰਪ) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਨ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੂ-ਜਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਲਕੇ (ਹੈਂਡਪੰਪ) ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਸ਼ੀਤਲ ਜਲ ਮਾਨੋ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਅੱਜ ਨਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਮਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੀਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿ ਉਠਦੀ ਹੈ—
“ਨਾ ਰੁਖ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਸੁਖ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਜਵਾਨੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਲੱਗੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਾਰੂ ਵਿਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਪੱਗ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਨਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਪੱਗ ਹੋ ਗਈ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਸੀਸ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਧੱਕਾ ਤੇ ਗਾਲੀ ਹੈ।”
ਸੱਤਵੇਂ, ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ
ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਧੰਨ–ਧੰਨ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 2200 ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨੇ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਬਾਲ-ਸਰੂਪ ਧੰਨ–ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ, ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ—ਜਦੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਲਖਨੌਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਬਾਵਲੀ ਦਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ-ਛਾਪਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਆਭਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੜਾਅ
ਜਦੋਂ ਧੰਨ–ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਦਯਾਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ- ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੜਾਅ ਬਣਿਆ। ਪੰਜ ਗੁਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਦਾਵਰਤ’ ਜਾਂ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ’ ਗੁਰੂ-ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਅਨੰਤ ਨੂਰ ਸੰਜੋਏ ਹੋਏ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਖੂਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਕੁਝ ਜੀਵਤ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰੇਤ ਹੇਠ ਢੱਕੇ ਹੋਏ।
ਸਮਾਪਤਿ- ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਵੱਲ
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹੌਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਾਨ ਪਿੱਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਬਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।)
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨੋ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਯਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰਸਿੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੰਜੋਏ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਿਖਰਤਾ-ਸਰੂਪ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਆਲੋਕਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਯਾਤਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਫਿਰ ਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਪਰਤਾਂ ਵੱਲ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਵਾਸ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ…
ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ-ਛੋਟਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬਾਵਲੀਆਂ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ—ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਵੀ ਫੀਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਵੱਡੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੂਲਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦੱਤਕ ਪੁੱਤਰ / ਪਾਲਤ ਪੁਤਰ , ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਰਜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਧੜਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਊਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਜੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਤੋਂ ਹਟਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵਿਧਿ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਤੀ ਪੁੱਤਰ ਸਨ- ਅਰਥਾਤ ਦੱਤਕ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਭਗਤੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।”
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਵਾਣੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ- “ਬਾਬਾ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਸੇ ਖੇਤਰ-ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ, ਖਿਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਸਦਾਵਰਤ-ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਮਿੱਠੀ, ਮਾਸੂਮ ਯਾਦ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਵੀ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਵੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ—ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਧਰੋਹਰ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਰਖਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਿਰੰਤਰ ਲਬਾਲਬ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਜਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।”
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਕਦਮ ਪੈਂਦੇ ਹੀ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ- “ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਬਾਵਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜੇ ਵੀ ਫਰਸ਼ ਦੇ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾ-ਖੰਡ ਦਿਸਦਾ ਹੈ-ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਿਆ ਡੂੰਘਾ ਛੇਦ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬਾਵਲੀ ਦਾ ਮੌਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਖੋਜੀ ਆਦਰਪੂਰਵਕ ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ- “ਬਾਪੂਜੀ, ਇਹ ਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਸਚਮੁਚ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਕੂਏਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ?”
ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਹੌਲੀ ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਭਰੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ- “ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਖੂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਹੀ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੰਗੀ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਖੂਹ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੀਸਰੇ ਖੂਹ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹੀ—ਜਲ ਵੀ, ਜੀਵਨ ਵੀ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ- “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ?”
ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਤਦ ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਨੇ ਘੱਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਸਾਹੜੇ ਚਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਚੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।”
ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ- “ਇਸ ਖੂਹ ਦੇ ਜਲ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਿਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ?”
– “ਪੀਣ ਲਈ,” ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ— “ਇਹ ਖੇਤਰ ਉਸ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰਸਤਾ ਇਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਨਾ – ਜਾਨਾ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਖੂਹ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤਰ ਜੀਊਂਦਾ ਤੇ ਧੜਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ- “ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਦਾ ਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ?”
ਬਾਪੂਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ- “ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਬਣਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਟੀਪੀ ਸਾਹਿਬ) ਨੇ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਕੀਤਾ ਸੀ।”
ਜਦੋਂ ਚਰਚਾ ਹਲਟ/ਰਹਟ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਤਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ—
“ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਲਟਾਂ (ਰਹਟ) ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਬਾਵਲੀ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਲਟ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਦਾ ਜਲ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ।”
ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਬਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਯੋਗ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉਸ ਬਾਵਲੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਲੰਗਰ ਘਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਛੋਟਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ- ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਨ 2007–2008 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਇਆ, ਤਦੋਂ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਨਵੇਂ ਨਿਰਮਿਤ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂਤਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ- “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵੇਖੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ?”
ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ- “ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਸਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ- “ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਹੈ?”
ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ- “ਜੀ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਦਾਂ ਉਸ ਪਾਸੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਊਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੰਗਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਣੀ ਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ਵਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਸ ਬਾਵਲੀ ਦਾ ਜਲ ਇਤਨਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਭੀਜੇ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਬਾਵਲੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਪਿੱਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਜਗਾਉਂਦੀ ਕੋਮਲ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਧੁਨ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ।)
ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਬਾਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਇਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਾਂ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਜਦੋਂ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੀ ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ- ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਖੂਹ, ਬਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚਿਆ ਹੈ- ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਈਵੇ ਸੀ, ਨਾ ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ। ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁੰਨਿਆਰਾ ਜੰਗਲ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਵੀ ਸੰਗਤ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਕੁਦਰਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾਵਰਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਇੱਕ, ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਜ਼ੋਨ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹਿਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਕੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਮ ਰਹੀ ਹੈ।”
ਇੱਥੇ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਤਖਤੀ ‘ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ-
ਖਾਕ ਨੂਰ ਕਰਦੰ ਆਲਮ ਦੁਨੀਆਇ॥ ਅਸਮਾਨ ਜਿਮੀ ਦਰਖਤ ਆਬ ਪੈਦਾਇਸਿ ਖੁਦਾਇ॥ (ਅੰਗ 723)
ਅਰਥਾਤ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਲਮ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ, ਧਰਤੀ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਭ ਉਸ ਖੁਦਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਣੀ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਬਾਵਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਦਿਵ੍ਯ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ- ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਇੱਥੇ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 2200 ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ-ਸਰੂਪ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ, ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਖੁਦ ਦੋ ਵਾਰ- ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ- ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਦਾਵਰਤ, ਅੱਜ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੱਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ। ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਈਵੇ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਦਾਵਰਤ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਅਜੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਅਗਲੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ- “ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ‘ਮੁਕਰਾਮਪੁਰ’ ਵੱਲ ਵਧਾਂਗੇ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਡ਼ਕਾ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਚਲਾਂਗੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ- ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਦੇ ਰਹੋ, ਜੁੜੇ ਰਹੋ।”
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਹੌਲੀ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮਾਨੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਖੁਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।
“ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ।”
ਸੰਗਤ ਜੀ ਲਈ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬੇਨਤੀ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ, ਮਾਰਗ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖਰਚਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਰੂਵਰ-ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ, ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ—ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ 97819 13113 ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਅਮੂਲਕ ਸਹਿਯੋਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।
ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਵੀਰ-ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ,
ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਖੋਜੀ’
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਗੁਰੂ-ਚਰਿਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਭਾਰਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਧੁਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ।)ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਤਹਿ!