ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੰਬਰ 7: ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੈਦ – ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਜੇਲ ਸੀ?
(ਸਫ਼ਰ-ਏ-ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਂਵੀ – ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਯਾਤਰਾ)
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਗੰਭੀਰ, ਮਰਮੀਕ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨ—ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂ̃ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।)
ਸੰਗਤ ਜੀ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਤਖਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਬਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸਬੂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਫ਼ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਦਇਆਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਰੋਪੜ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਪੜ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਅਤੇ ਦਿਲਾਵਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ 13 ਤੇ 14 ਜੁਲਾਈ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਜੇਲ ਵਿਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਜੇਲ ਦੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਖੜੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਜੇਲ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਬੁਰਜ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੁਰਜ ਢਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁਰਗਤੀ ਆਪ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਸਮੇਤ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਜੇਲ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਹੌਲੀ, ਵੀਰ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਧੁਨ—ਜੋ ਥਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।)
ਸਰਦਾਰ ਸਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਜਦੋਂ ਇਸ ਜੇਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਪਰ ਦਰੋਗੇ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੈਦੀਆਂ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਕੰਧ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ-ਉਹ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਧ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ, ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।”
ਉਹ ਆਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਪੁਰਾਲੇ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-
ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੋਹਣਾ ਅਤੇ ਦਿਰਘ ਨਿਰਮਾਣ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦਾ ਦਰਦ-ਭਰਿਆ ਸਵਾਲ
ਇੱਥੇ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ- “ਜੇ ਇਹ ਜੇਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਚੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਿਆ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੋਟੀਆਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਦਾ ਸੰਰੱਖਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?”
ਜਵਾਬ – ਕੌਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਮੀ
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੀ ਧੁਨ, ਜੋ ਸਥਾਨ ਦੇ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।)
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਇਹ ਹੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ, ਜੀ! ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਟੋਡਰਮਲ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵੇਖੀ ਹੈ? ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮਾਕੂਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ- ਕੁਦਰਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਗਈ! ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਹਵੇਲੀ ਵੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ…”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਇੱਕ ਲੰਮੀ, ਦਰਦ-ਭਰੀ ਸਾਹ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ- “ਵਾਹਿਗੁਰੂ…”
ਪੁਰਾਣਾ ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ – ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਗੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ- “ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪੁਰਾਣਾ ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ- ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਸੀ,
ਪਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਛਵੀ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।”
ਦਰਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ- “ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ?”
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹਨ, ਦਰਖ਼ਤ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਝੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਨ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੱਟਣਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਅਚੰਭਾ ਦੇਖੋ- ਉਸੇ ਜੜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਟਾਹਣੀ ਨਿੱਕਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ ਹੈ।”
ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਆਂ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ-
“ਜੋ ਉਪਜੈ ਸੋ ਬਿਨਸਿ ਹੈ ਦੁਖੁ ਕਰਿ ਰੋਵੇ ਬਲਾਇ॥ (ਅੰਗ 337)”
ਅਰਥਾਤ- ਜਿਹੜਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। “ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿੱਟ ਗਏ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਮਿੱਟ ਗਏ। ਅੱਜ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਦੀ ਜੜ ਪੱਕੀ ਹੈ- ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਆਂ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖ਼ਤ ਜਦੋਂ ਡੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਡੋਲਾਂਗੇ?” ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਕੇ ਪੂਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦੀਆਂ ਮਰਮੀਕ ਸੁਰ-ਲਹਿਰਾਂ-ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।)
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਆਓ ਜੀ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ‘ਹਵਾਲਾਤੀ ਜੇਲ੍ਹ’ ਤੇ ‘ਆਮ ਜੇਲ੍ਹ’ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਮ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜਾਂ ਖਤਰਨਾਕ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ।”
ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਤੰਗ, ਸੁੱਕੜੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਠੋਰ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰਲੀ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੇ ਨਵਾਂ ਪਲਾਸਟਰ ਕਰਵਾ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਅੱਜ ਵੀ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਗਵਾਹੀ ਜਉ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਲੱਗਭਗ ਡੇਢ ਤੋਂ ਦੋ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀਆਂ ਹਨ- ਇੰਨੀ ਮੋਟੀਆਂ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਝਟਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਸੋਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਖੋਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੇਲ ਦਾ ਇਹੀ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੈਦ – ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ?
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ।”
ਇਸ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਥੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ. ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਵੀਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਵੀ ਲਗੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਲਾਪਤਾ ਹੈ।” ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਫਰਸ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ- “ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਇਸ ਦੇ ਚੌਕੋਨ, ਇਸ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਮਰੰਮਤ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।”
ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ – ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਠੇ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਕੈਦੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਅੰਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ. ਜਾਂ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ। ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ ਸਨ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ-
“ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀਡੀਓ ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਹੈ ਪਰ ਸੰਗਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਹਾਂਗਾ—
‘ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਬਹੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਵਾ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥’ (ਅੰਗ 450)
ਅਰਥਾਤ-ਜਿਥੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੋਹਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
“ਅਸੀਂ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੌਣ ਇਸ ਖੰਡਰ ਹੋ ਰਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ? ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਪਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਜੇਲ੍ਹ’ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।”
ਉਹ ਇਕ ਹੋਰ ਮਰਮੀਕ ਗੱਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ- “ਅੱਜ ਵੀ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਖਾਲਸਾ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੈ, ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਧੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਓਥੇ ਬੈਠੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨਾਮ ਜਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਠ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਮਾਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।”
ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ – ਰਸੋਈ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਜ਼ਾਨਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਰੰਮਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।” ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵੀ ਸੀ. ਤਾਂ ਜੋ ਕੈਦੀ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਣ ਪਾਉਣ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ- “ਕੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਸਨ?”
ਸਰਦਾਰ ਸਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ- “ਨਹੀਂ ਜੀ, ਉੱਥੇ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਘੱਟ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ 4–5 ਖਤਰਨਾਕ ਕੈਦੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ।”
ਮਹਿਲਾ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਗੀ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਮ “ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਛੇ ਸਾਥੀ ਸਨ- ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਦਇਆਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਉਧਮ ਜੀ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਸਮੇਂ ਮਹਿਲਾ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।”
ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ – ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੱਥ ਜੋੜਦੇ ਹਨ- “ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਠਾਣ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।”
ਸਰਦਾਰ ਸਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੀ।”
ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ- “ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਅੰਬਾਲਾ, ਰੋਪੜ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ- ਇਸਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਦੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਜ਼ਰੂਰ ਜੀ, ਇਹ ਖੋਜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਰਾਂਗੇ।”
ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਯਾਦ – ਹਾਸੇ ਭਰੀ ਘਟਨਾ
ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਹਵਾ ਹਲਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝਗੜਾ ਕਰ ਬੈਠੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆ ਗਏ ਸੀ!”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਵਾਹ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਧੰਨ ਹੋ ਗਏ- ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟੀ!”
ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਹਾਂ ਜੀ, ਪੂਰੇ 14 ਦਿਨ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਬਚੀ ਹੈ।”
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਗੰਭੀਰ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਧੁਨ—ਜੋ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।)
ਘੁੰਮਟ -ਪੁਰਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ-ਵਾਸਤੁ ਦਾ ਪ੍ਰਹਰੀ
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਟ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਘੁੰਮਟ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੌਕੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ- ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਉਸੇ ਚੌਕੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮਰੰਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋ-ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਸੀ, ਨਾ ਪੱਖੇ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਠੰਡੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ- ਇਹ ਥਾਂ ਕਿੰਨੀ ਠੰਡੀ ਹੈ।”
ਤਹਿਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ – ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ- “ਅੱਜ ਜੋ ਲੋਕ ਏ.ਸੀ. ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝਣ-ਧਨਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਸਮੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਏ.ਸੀ. ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਭੌਂਰੇ, ਅਰਥਾਤ ਭੌਂਰਾ / ਤਲਘਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਭੌਂਰਾ / ਤਲਘਰ ਹੈ। ਚਕ ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੌਂਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਭੌਂਰਾ / ਤਲਘਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ- ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੀ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਅਸਲ ਪੁਰਾਤਨ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਢਾਹੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਮੁੜ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਦਾਹਰਨ- ਬਾਬਾ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਜੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਸਾਇਆ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਥਾਨ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ।”
ਠੰਢੇ ਕਮਰੇ – ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੰਡੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਕੱਟਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗਰਮੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਛੱਤ- ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ। ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਜੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਖੂਬੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਗੇ। ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਤੇ ਅਲੱਗ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ…”
ਘੁੰਮਟ ’ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ – ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਘੁੰਮਟ ਸਨ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ- “ਕੀ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਹੀ ਚਾਰ ਘੁੰਮਟ ਸਨ?”
ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ- “ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਨੇ ਸਨ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ- “ਅਰਥਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਘੁੰਮਟ ਦੀ ਹੀ ਮਰੰਮਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੋ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਇੱਥੋਂ ਖੰਡਾ ਚੌਕ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਖਿੜਕੀ – ਅਦਭੁਤ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਦਾ ਸਬੂਤ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਖਿੜਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਜੋ ਖਿੜਕੀ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ- ਇਹ ਓਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਿੜਕੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਪਰੋਂ ਵੇਖਣ ’ਤੇ ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਕ਼ਈ ਕਾਬਲੇ-ਤਾਰੀਫ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਵਧਦੇ ਹਾਂ…”
ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਵੇ – ਪਰੰਪਰਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਕ ਹੈ—
‘ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੀਤ ਮਹਾਨੀ।’
ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਧਰੋਹਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਖੀਆਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।”
ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ – ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ, ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ
ਉਹ ਆਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ-ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ, ਕਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਠਾਣ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਸ ਅੱਡਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਰਾਹੇ ’ਤੇ ਖੰਡੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੰਡਾ ਸਬੂਤ ਹੈ- ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ, ਦਰਦ ਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਓਥੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਚੌਕ ’ਤੇ ਖੰਡਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।”
ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ – ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-“ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।”
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ:(ਗੰਭੀਰ, ਮਰਮੀਕ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧੁਨ—ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।)
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ – ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਧੜਕਨ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੋ ਸੰਗਤ, ਇਹੋ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਇਹੋ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਪੀੜੀ ਦਰ ਪੀੜੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਾਂਗੇ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹਨ—ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਸਾਹਿਬ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ- “ਕਾਹਲੋਂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।”
ਇਸ ’ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਨਹੀਂ ਜੀ, ਇੱਥੇ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਾਂ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੌਣ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ – ਜਦੋਂ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮੋੜ ’ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ- “ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਪਰੰਪਰਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਰਵਾਇਤ, ਜੋ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਡੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ?” ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ।
ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤੋਂ – ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਤਸਵੀਰ
ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ ਜੀ- “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਤਹਿ!” ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਜਤਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ, ਨਿਵਾਸੀ: ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਨਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।”
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜ – ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਮ-ਰਖਿਆ ਰੂਪ
ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ- “ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨੇਊ ਜਬਰ ਨਾਲ ਉਤਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਆਪਣੀ ਦੁੱਖ-ਭਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ— “ਸਾਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।” ਤਦ ਧਨਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ-
‘ਜੇ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਧਰਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਏਗੀ।’
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ- “ਤੁਸੀਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੋ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਧਰਮ ਬਦਲ ਲਿਓ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿਆਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ।” ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।”
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ – ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਯਾਤਰਾ
“ਦਿੱਲੀ ਬੈਠੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ।”
ਰੰਗੜਾ ਪਿੰਡ – ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ
“ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰੰਗੜਾ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਖਬਿਰਾਂ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡਾ ਕੋਠੀ (ਕੋਤਵਾਲੀ) ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸੂਚਨਾ ਇਹ ਸੀ— ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।’ ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਰੰਗੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।”
ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ – ਸੁਨੇਹੇ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਚਾਰ
“ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਕੈਦ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਿੱਖ-ਮੁਰੀਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ- ‘ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।’ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਫਰਮਾਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ–ਲਾਹੌਰ–ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ,
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਆਉਣ–ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।”
ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
“ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁਕਾਰੰਮਪੁਰ, ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ, ਜੀੰਦ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ
ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣਗੇ।”
ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ – ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਧਰੋਹਰ
“ਜੇਹੜਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ। ਇਸੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।”
ਖੰਡਾ ਚੌਕ – ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
“ਅਸੀਂ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਖੰਡਾ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋਗੇ। ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਮਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ
ਸਾਡਾ ਕੱਰਤਵ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਦਾ ਵੀ।”
ਅਖੀਰਲਾ ਬੇਨਤੀ ਭਰਾ ਸੰਦੇਸ਼
“ਮੈਂ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਟੀਮ ਖੋਜ–ਵਿਚਾਰ ਵੱਲੋਂ
ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੀਡੀਓ ਕਲਿੱਪ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ ਹੈ— ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਪਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— “ਸੰਗਤ ਜੀ, ਇਹ ਸੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਗੱਲ। ਰਿਵਾਇਤ ਕਹਿੰਦੀ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਧਨਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ, ਪਰ ਕੁਝ ਖੋਜ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਗਰਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਆਗਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਰਿਵਾਇਤੀ ਰਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ
ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਦੋਵਾਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।”
ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ – ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ ਜਾਂ ਆਗਰਾ?
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਜੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਂਵੀ’ (ਪੰਨਾ 18) ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ‘ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।’
ਇਸੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ Max Arthur Macauliffe ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਾਲਿਊਮ 3, ਕਾਂਡ 43, ਪੰਨੇ 322–330 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਮਤ ਨੂੰ ਕਵੀ ਸੰਤੋਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।”
‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਸਾਖੀਆਂ’ – ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਧਰੋਹਰ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ- “ਜੇ ਅਸੀਂ ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਸਾਖੀਆਂ’ ਗ੍ਰੰਥ (ਪੰਨਾ 73) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ—
ਕੀ ਸਰਹਿੰਦ ਵਾਸੀ ਭੰਡਾਰੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਮੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਕੋ ਪਤਾ ਕੀਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਸੈ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਕੇ ਬਸੀ ਹਵਾਲਤ ਮੇ ਬੰਦ ਹੈ ਸਰਹਿੰਦ ਸੇ ਆਈ ਖਬਰ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਕੇ ਚਮਾ ਦਿਸਾ ਮੇ ਫੈਲ ਗਈ.
ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ—
ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਾਹ ਮੱਲ ਤੇ ਚੌਪਤ ਰਾਏ ਕੋ ਭੰਡਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੇ ਭੇਜ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪਤਾ ਕੀਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੀਨ ਮਾਸ ਸੇ ਜਿਆਦਾ ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਕੇ ਬੰਦੀਖਾਨਾ ਮੇ ਬੰਦ ਰਹੇ ਦੁਸਟਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਕੋ ਘਣਾ ਕਸਟ ਦੀਆ ਤੀਨ ਮਾਸ ਬਾਅਦ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਪਰਵਾਨਾ ਆਨੇ ਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋ ਲੋਹੇ ਕੇ ਪਿੰਜਰੇ ਮੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਕੀ ਤਰਫ ਰਵਾਨਾ ਕਰਦੀਆ ਸੰਮਤ ੧੭੩੨ ਮੰਗਸਰੇ ਵਧੀ ਤਰੇਦਸੀ ਵੀਰਵਾਰ ਕੇ ਦਿਓ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਪਹੁੰਚਾਈ ਦੀਆ.
ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ – ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ-
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹੱਲ ਨਾਵਾਂ ਕੋ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਮਰਿਜਾ ਚੌਕੀ ਰੋਪੜ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਦਾਲ ਸੱਤਰੇ ਮੈਂ ਬਤੀਸ ਸਾਵਨ ਪਰਵਸਿਤੇ ੧੨ ਕੇ ਦੇਹੋ ਗਾਉ ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ ਪਰਗਣਾ ਘਨੌਲਾ ਸੇ ਪਕੜ ਕੇ ਸਰਹੰਦ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗੈਰ ਦੀਵਾਨ ਮਤੀ ਦਾਸ ਸਤੀ ਦਾਸ ਬੇਟੇ ਹੀਰਾ ਮੱਲ ਛਿਬਰ ਕੇ ਗੈਲ ਦਆਿਲ ਦਾਸ ਦਾ ਬੇਟਾ ਮਾਈ ਦਾਸ ਬਲੋਤਕਾ ਪਕੜਆਿ ਆਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਮਾਸ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਕੇ ਬੰਦੀਖਾਨੇ ਮੇਂ ਬੰਦ ਰਹੇ ਆਠ ਦਿਵਸ ਦਿੱਲੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਮੇੱ ਕੈਦ ਰਹੇ.
ਹੁਣ ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਜੀ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ ੨੯ ਚ ਲਿਖਿਆ- ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ 12 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।”
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਲਝਣ — ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ- “ਸੰਗਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ,
ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ। ਕੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ (ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ – ਪਿੰਡ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ? ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੂਜੇ ਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਕਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
ਟੀਮ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
“ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ 124 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਰੂਟ ’ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੱਕੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਸਥਾਨ—ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ (ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ) ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵੀ ਇਸੇ ਪਾਸੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ, ਇਹ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਪਰ ਮੌਖਿਕ ਰਿਵਾਇਤ, ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।”
ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ – ਸਦਾਵਰਤ ਦਾ ਸਥਾਨ
“ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਦਾਵਰਤ ਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਾਂ… ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਮਲਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਕਦੇ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਡਿਉੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ- ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ।”
ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਸੱਦਾ
“ਟੀਮ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ, ਹਰ ਸਥਾਨ, ਹਰ ਰਿਵਾਇਤ ਅਤੇ ਹਰ ਪੁਰਾਤਨ ਗਵਾਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਗੁਰੂਧਾਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਾਂਗੇ। ਸੰਗਤ ਜੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇਗੀ… ਟੀਮ ਖੋਜ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ।”
ਸੰਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ-
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਸਥਲਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ, ਲੰਬੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ- ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਖਰਚ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਰੂਵਰ-ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ, ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੋ ਤਾਂ-
📞 97819 13113 ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।
ਤੁਹਾਡਾ ਅਨਮੋਲ ਸਹਿਯੋਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਨ-ਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।
ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ-ਵੀਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ,
ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਖੋਜੀ’
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: (ਗੁਰੂ-ਚਰਿਤ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਧੁਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ।)
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ!