ਪ੍ਰਸੰਗ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 12: ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਤੱਕ: ਨਾਮ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ
(ਸਫ਼ਰ-ਏ-ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ — ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਯਾਤਰਾ)
ਸੰਗਤ ਜੀ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਨਨਹੇੜੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ, ਚਾਪੜ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਢਾਈ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50–55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸ਼ਹੀਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੰਗਤ ਜੀ, ਆਓ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ, ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਵਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਧੁਨ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਕੰਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਵਿਆ ਸਜਾਵਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਕਰੀਨ ‘ਤੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਨੁਮਾ ਹਵੈਲੀ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਵਨ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਡਿਓੜੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਡਿਓੜੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ੜ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ। ਉਸ ‘ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਝੂਲਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹਟਾਉਂਦੀ ਮਾਰਮਿਕ ਸੁਰ-ਲਹਿਰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸਕਰੀਨ ‘ਤੇ ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਖੋਜੀ’ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਕੂਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਕੂਏਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੂਆਂ ਇੱਕ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਆਈ ਸੀ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਹੈ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ।
ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਕੂਏਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਕੂਏਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸੇਵਾਦਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਵ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ—ਲਗਭਗ 70 ਤੋਂ 72 ਕਿਲੇ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਉਸ ਕੂਏਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕੂਆਂ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਭਵਨ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉੱਪਰ ਜੋ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿੱਟੀ ਡਿੱਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੂਨਾ-ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਥਾਤ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਭਵਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਥਾਂ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਸੀ ਕਿ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਤਾਬੇ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਗਹਿਮਾਗਹਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਠੀਕ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਛੋਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀੰ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 70 ਫੁੱਟ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਚਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਿਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੁਬਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਵਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਕਮਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਥੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜੰਜੀਰ ਵੀ ਤਾਂ ਸੀ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਪਿੱਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਕੋਮਲ ਧੁਨ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕਥਾਵਾਚਕ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਰਨ-ਛੂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਵੀਂ, ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਬਾਰਕ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਇਸ ਬਾਰਾਦਰੀ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਸੀ।
ਕਥਾਵਾਚਕ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਾਰਾਦਰੀ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੀਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹੁਣ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਜਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਨਾਮ-ਜਾਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਇਸ ਪੰਚਵਟੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਂ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਢੇਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹਨ।”
ਤਦ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਹੀ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਣ। ਇਸ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਹੈ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਸਰ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਭਵਨ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬੁੰਗਾ ਵੀ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਨਾਭਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਮੁੜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਪਰ ਦਾ ਘੁੰਮਟ ਵੀ ਢਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੁੰਮਟ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਕਿੰਨੇ ਬਾਈ ਕਿੰਨੇ ਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 10 ਬਾਈ 10 ਫੁੱਟ ਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੀ ਮੰਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸਨ।
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਬੁੰਗੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਵੀ ਇਸੀ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੋ ਪੁਰਾਤਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਐਸਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਕੂਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਹੁਣ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਪੱਥਰ ਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਸੰਗਤ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ?
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ। ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਇਸੀ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੰਡਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਠੰਢਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਇੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ।
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ। ਇੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਥਾਂ ਬਣੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਗਤ ਲਈ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਵਿਧਾ ਵਧੀ। ਜੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਨੁਮਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਦਾ ਨਵੀਂਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ—
“ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵੀਡੀਓ ਮੁਸਲਿਮ ਭਰਾਵਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਾਤਾ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੁਮਤਾਜ਼ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਫ਼-ਸਪਸ਼ਟ ਦਰਜ ਹੈ—
ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ॥ (ਅੰਗ 671)
ਅਰਥ—ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਸੱਜਣ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।
ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਕ ਕਉ ਬਨਿਆਈ ॥ (ਅੰਗ 1299)
ਅਰਥ—ਨਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਰਾਇਆ; ਮੇਰਾ ਸਭ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਇਸ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਓ ਸੰਗਤ ਜੀ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਗੁਰੂ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਧੁਨ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਸੰਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਸਰੋਵਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਬਾਗ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ—
ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਬਹੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਵਾ ਰਾਮ ਰਾਜੇ॥ (ਅੰਗ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 1299)
ਅਰਥਾਤ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਰਨ-ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਉਪਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਾਇਆ, ਉਸੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨ 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੂਮੀ ‘ਤੇ—ਜੋ ਕਿ ਤਕਰੀਬਨ 500 ਘੁਮਾਊਂ ਜ਼ਮੀਨ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਇਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸਨ 2011 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਹ ਮਹਲਨੁਮਾ ਭਵਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਕਰੀਨ ‘ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ “ਪੰਥ ਰਤਨ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਹਰਾ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟਡੀਜ਼ ਇਨ ਸਿਖ ਧਰਮ” ਨਾਮਕ ਸੰਸਥਾ ਸਿਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ-ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਉੱਜਵਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੂਟੇ ਰੋਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਲੀਏ—ਇਹ ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸ਼ਹੀਦੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾੰ ਸੰਗੀਤ ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਪਣਾ ਕਥਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਇਸ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਰਜ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਸਨ 2011 ਈ. ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ “ਪੰਥ ਰਤਨ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਹੜਾ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟਡੀਜ਼ ਇਨ ਸਿਖ ਧਰਮ” ਨਾਮਕ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ, ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ” ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਖ ਧਰਮ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੋ ਐਡਵਾਂਸ ਕੋਰਸ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਐਫ਼ੀਲੀਏਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਹੈ।
ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 90 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤ ਵਿਹਾਰ, ਨਿਤਨੇਮ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ “ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਪਾਦਨ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਾਲੇ) ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਹੁਣ ਤੱਕ 24 ਪੋਥੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਸਫਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ 40 ਅਧਿਆਪਕ / ਸਕਾਲਰ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਟਾਫ਼ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਸਰਜ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮੰਦਰ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਕਣ—ਇਹੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਹੈ।
ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੱਗੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 85 ਵਿਦਿਆਲਏ, ਮਹਾਵਿਦਿਆਲੇ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਇਸੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ-ਸਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਐਸੇ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ – ਕਿੱਥੇ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਖੋਜ ਕੇ, ਕੱਢ ਕੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਮਕ ਗ੍ਰੰਥ (ਲੇਖਕ ਕਵੀ ਸੰਤੋਕ ਸਿੰਘ) ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਸੰਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਾਲਵਾ ਰਟਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ 300 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਬਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਈ ਨਥੂਰਾਮ ਜੀ ਵਰਗੇ ਰਬਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਡੇਰਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਧਰਮ-ਭਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਸਾਡੂ ਸੀ। ਉਹ ਤਰਬੀਅਤ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਅਰਥਾਤ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਸਨ। ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਜੋ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 12 ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ— ਟੁਰਦੇ ਨੂੰ ਟੁਰਦਾ ਮਿਲ ਜਾੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਰਾਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਉੱਡਦਾ ਪੰਛੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ—ਪੀਰ ਮੂਸਾ ਰੋਪੜੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੀਰ ਭੀਕਣ ਸ਼ਾਹ (ਠਸਕਾ ਨਿਵਾਸੀ) ਦਾ ਵੀ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਮੁਰੀਦ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਾਣੀ ਸਨ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਮੁੜ ਪੀਰ ਮੂਸਾ ਰੋਪੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੀਰ ਮੂਸਾ ਰੋਪੜੀ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ / ਚਕ ਨਾਨਕੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੀਰ-ਫਕੀਰ ਹੋ ਕੇ, ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਹਲ ਕਿਸ ਲਈ ਉਸਾਰ ਰਹੇ ਹੋ?
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ- ਪੀਰ ਜੀ, ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਵੇਖੋ। ਪੀਰ ਜੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ / ਚਕ ਨਾਨਕੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਉੱਠ ਕੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪੀਰ ਮੂਸਾ ਰੋਪੜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਬਲਿਹਾਰੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ—ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਭਰਮ / ਭਲੇਖਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੀਰ ਮੂਸਾ ਰੋਪੜੀ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ-ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਭਲੇ ਅਤੇ ਨੇਕ ਮਹਾਪੁਰਖ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣਗੇ?
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੀਰ ਮੂਸਾ ਰੋਪੜੀ ਜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਾਲਵਾ ਰਟਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਅਵਸ਼੍ਯ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਪੰਚਵਟੀ ਸੀ, ਪੰਚਵਟੀ ਬਾਗ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਤੋਹਰਾ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪੰਚਵਟੀ ਬਾਗ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸੇ ਥੜ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਥੜ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਕੂਆਂ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਸੀਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਕੂਆਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਉਸ ਕੂਏਂ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਂ—ਬਾਹਰ-ਬਾਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੂਏਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਛੋਟੀ ਕੁਈ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਖੂਈ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਖੂਈ ਦਾ ਜਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਇਸ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪੰਛੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਚਹਚਹਾਹਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਖੂਹ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ ਕਿ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਤੋਂ ਫਿਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਲ ਲਬਾਲਬ ਭਰ ਜਾਵੇ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿਖਾਵਣ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—
ਦੁਧ ਬਿਨੁ ਧੇਨ ਪੰਖ ਬਿਨੁ ਪੰਖੀ ਜਲ ਬਿਨੁ ਉਤਭੁਜ ਕਾਮਿ ਨਾਹੀ॥ (ਅੰਗ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 1299)
ਅਰਥਾਤ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਾਂ, ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਨਸਪਤੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ ਸਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਖੂਹ ਦੀ ਵੀ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ/ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਖੂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਬਿਠਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਵੱਲ, ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੀ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਸੀ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਲਾਹ ਦਾ ਘਰ—ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਓ ਜੀ, ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ ਜੀ—
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸਥਾਨ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਧੀਮੀ, ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਧੁਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਸਜਿਦ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ—ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ, ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਇਹ ਮਸਜਿਦ ਇੰਨੀ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ? ਸਾਨੂੰ ਇਸੇ ਥਾਂ ਠਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ—ਕਿਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਸੀਸ ਦੇਣ ਗਏ—ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਟਿਆਲਾ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਣ ਸਾਹਿਬ ਜੀ। ਪਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਲਵਾ ਰਟਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਹਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਰੀਧਰ’ ਨਾਮਕ ਘੋੜਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਮਾਲਵਾ ਰਟਣ ‘ਸ੍ਰੀਧਰ’ ਨਾਮਕ ਇਸੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਸਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਨਾਰਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਖੂਈ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਇ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਖੂਈ ਵਿਦਿਆਮਾਨ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪਟਨਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਪਟਨਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇੰਨੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ‘ਸ੍ਰੀਧਰ’ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਭਾਈ ਜਵ੍ਹੇਰੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਜਵ੍ਹੇਰੀ ਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—
“ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਰਖੇਗਾ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਅਲੂਫ਼ਾ ਅਰਥਾਤ (ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ) ਸ੍ਰੀ ਜਿੱਤ ਵੇਲਾ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਪਟਨੇ ਪਹੁੰਚਾਈ ਦੇਣਾ, ਸੰਗਤ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।”
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੜੀ ਸੰਗਤ, ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕੇ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਏ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿਲਵਾਈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਹਵਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਥੜ੍ਹੇ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉੱਥੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਛੂਹ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਟਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਥੜ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਆ ਕੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੂਹ ਦੇ ਉੱਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਭਵਨ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਗੁਰਮਤ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਪਾਵਨ ਸੰਗੀਤ, ਜੋ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਦਿਵਯਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ, ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਿਵਾਲਾ, ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ—ਸਭ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪ ਜੀ ਉਸ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ—ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦੀ ਧੀਮੀ ਤਾਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ 1762 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਸਨ 1904 ਈ. ਵਿੱਚ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਗਜ਼ਟ (ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦੀਵਾਰ ਲਗਭਗ 29 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅੰਦਰਲੀ ਦੀਵਾਰਾਂ ਲਗਭਗ 60 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾਈ ਅਵਲੋਕਨ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੀ ਖਾਈ ਲਗਭਗ 25 ਫੁੱਟ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ 50 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ‘ਸਰ’ ਕਰਨਾ—ਅਰਥਾਤ ਜਿੱਤਣਾ—ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 55 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੌਖੀ ਸੰਰਚਨਾ ਹੈ।
ਸਨ 1947 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡੋ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਈ ਕਮਾਂਡੋ ਇੱਥੋਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਟੀਮ ਖੋਜ–ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।
ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦਫ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗਵਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਕਬਰ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ?
ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਜਾਨ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਬਾਬਾ ਰੋਸ਼ਨ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦੇ ਭਾਂਜੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਮੁੜ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਬਰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?
ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਜਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ—ਜੋ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਸਨ, ਲਾਅ ਇਲਾਹਾ ਇੱਲੱਲਾਹੁ ਮੁਹੰਮਦੁ ਰਸੂਲੁੱਲਾਹ
لَا إِلٰهَ إِلَّا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ
ਅਰਥਾਤ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਅੰਦਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਧੂਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ, ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਾਮੇ, ਭਾਂਜੇ, ਚਾਚੇ, ਤਾਏ, ਭਤੀਜੇ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦਫ਼ਨ ਹਨ। 350 ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਮਸਜਿਦ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਮਸਜਿਦ ਹੈ। ਜਨਾਜ਼ੇ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਇਸੇ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਸਜਿਦ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਅਤੇ ਉਹ ਸਨ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ, ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਕੀਤਾ; ਰੱਬ ਦੇ ਭਲੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ—ਜੇ ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ੁਭ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਜਾਨ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਅਲੀ ਸਾਬਰੀ ਹੈ।
ਸਰਦਾਰ ਅਲੀ ਸਾਬਰੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੰਤਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਨ 1947 ਦੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਭਾਈ ਦਯਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਜਥੇਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ—ਗਲੌਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਭਾਈ ਬਾਬੂਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਰਜ ਸੰਪਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਪਰ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੰਗ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉਸ ਭੌਰੈਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਗੁਰਮਤ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਾਵਨ ਸੰਗੀਤ, ਜੋ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਦਿਵਯਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਰਦਾਰ ਅਲੀ ਸਾਬਰੀ ਜੀ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਆਯਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ—
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَعْبُدُ
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ
صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
(ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਸੂਰਹ ਅਲ-ਫ਼ਾਤਿਹਾ ਕੁਰਾਨ ਮਜੀਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਰਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਦਾ “ਮੁਕੱਦਮਾ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਕੀ ਸੂਰਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 7 ਆਯਤਾਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ “ਉੱਮ-ਉਲ-ਕਿਤਾਬ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੂਰੇ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਹ ਫ਼ਾਤਿਹਾ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਨਮਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੂਆ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਹ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।)
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੀ। ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਦਫ਼ਨ ਹੈ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਰਾਤਰੀਭਾਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਸੁਰ-ਲਹਿਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਖੋਜੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਨਹੇੜੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਆਏ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਬਾਬਾ ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਕੋਲ ਰੁਕੇ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਟਿਆਲੇ (ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਾਂਗੇ। ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਵਧਾਂਗੇ।
ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ… ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਾ… ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ।
ਬੈਕਗ੍ਰਾਊੱਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦੀ ਧੀਮੀ ਤਾਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਥੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਗਤ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬੇਨਤੀ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਅਵਲੋਕਨ, ਮਾਰਗ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ—, ਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਰਵਰ ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ, ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ—
ਮੋਬਾਈਲ ਨੰਬਰ: 97819 13113 ’ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।
ਤੁਹਾਡਾ ਅਨਮੋਲ ਸਹਿਯੋਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਨ-ਜਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।
ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਵੀਰ—
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਖੋਜੀ’
ਨੋਟ: ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਆਯਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੇਰੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਵੇਦ ਕੁਰੈਸ਼ੀ (ਨਿਵਾਸੀ: ਉੱਜੈਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।